در اسلام ارزنده ترین سرمایه انسان شناخت خداوند است که مهم ترین وبالاترین تکلیف و وظیفه او معرفی شده. اصول دین ریشه و پایه واساس است و اولین و مهمترین اصل، معرفت و شناخت خداست. مطلبی بالاتر از این نداریم وتمام معارف و شاخ و برگ های دین و ایمان ما بر می گردد به همین اصل خداشناسی.

در فارسی، شاید کوتاه ترین و گویاترین جمله ای که می توان در باره خدا گفت این باشد: خدا کمال مطلق است.
کمال، ارزشهای فطری است که هر انسان عاقلی درک می کند مانند علم و دانش در برابر جهل. قدرت و توانایی در برابر عجز و ضعف. جمال و زیبایی در برابر زشتی و بی تناسبی. حیات و زندگی در برابر مرگ و نابودی. سلامت و تندرستی در برابر بیماری و درد و مرض. رحم و رفق و مروت و دلسوزی در برابر بی رحمی و قساوت و خشونت و…
انسان ذاتا اینها را کمال و ارزش می داند و دارنده آنها را ارزشمند وقابل حرمت و احترام می شمارد. کاری هم به دین و مذهب و ملیت و نژاد و شرقی و غربی ندارد فقط کافی است اعتدال انسانی وعقلانی داشته باشد.
منشاء قوانین بین المللی مثل حقوق بشرو تعامل هایی که دولت ها و ملت های مختلف با یکدیگر دارند همین مشترکات فطری و انسانی آنهاست.
فرهنگ دینی از همین نقطه مشترک، برای معرفی خداوند بهره می برد و می گوید خدا همان کمالاتی است که می فهمی و قبول داری و با آنها آشنا و مأنوسی اما با یک قید اضافی که مطلق بودن است. خدا علم مطلق، قدرت مطلق جمال مطلق ودیگر کمالات مطلق است. بر خلاف کمالات بین ما انسانها، کمالات الهی، محدوده و حد و مرز ندارد.
ما که برای این کمالات ناقص و محدود و متناهی و برای دارنده اینها، ارزش و احترام ذاتی و فطری قایلیم، نمی توانیم برای مطلق و بی نهایت آنها ارزش قایل نباشیم اگر شما برای یک تراول 50 یا 100 هزار تومانی ارزش قایل باشی نمی توانی برای یک چک ملیارد ها تومنی و دلاری، ارزش قایل نباشی مگر این که مثل یک کودک، ارزش این تراول وچک را نشناسی. اگر بشناسی نمی توانی به حکم عقل و فطرت انسانی مشترک، آن را ارزشمند ندانی و به لوازم این ارزشمندی ملتزم نباشی.
اصولا ارزش و اعتباراین کمالات ناقص و محدود انسانی به پشتوانه آن کمال مطلق است نظیر ارزش و اعتبار آب های چند ساعته و چند روزه چاه های عمیق و قنات ها که به اعتبار آن منابع عظیم و ادامه دارِ زیر زمینی آب است و گر نه اگر فقط همین یک ساعت و یک روز باشد وپشتوانه و ادامه ای نداشته باشد، ارزشی نمی داشت و بلکه وجودی نمی یافت. تمام این دانش ها، توانایی ها، زیبایی ها، خیر و خوبی ها همه از آن منبع بی نهایت و بی پایان است هم وجودش و هم ارزشش.

بر اساس مطلب فوق، پرسش محوری و مبنایی این است: موجودات و پدیده های این عالم با آن کمال مطلق، چه نسبتی دارند؟ ما چه ذهنیت و تصوری از اوداریم؟
نمی خواهیم به بحث های وحدت وجودی عارفان و بزرگان بپردازیم ولی نظر به جنبه های تربیتی و معرفتی و معنوی واین که تکلیف مان با تصورات و ادراکات و خلوت های خودمان مشخص شود باید به این مطلب بیاندیشیم که مثلا معنای این روایت علوی در خطبه اول نهج البلاغة چیست: مع کل شیی لا بمقارنة و غیر کل شیی لا بمزایلة.
ونیز در خطبه 186 نهج البلاغة صبحی الصالح: لیس فی الاشیاء بوالج و لا عنها بخارج.
ابوالحسن شعرانی، فیلسوف صدرایی معاصر (استاد آیات شهید مطهری، جوادی آملی، حسن زاده آملی و …) در حاشیه اش بر شرح اصول کافی ملاصالح مازندرانی مشابه این روایت را با این الفاظ آورده:
داخل فى الاشياء لا بالممازجة و خارج عنها لا بالمباينة
خداوند داخل در اشیاء است اما نه به نحو ممزوجیت، و بیرون از اشیاء است اما نه به نحو جدایی و بینونت.
و بعد اضافه کرده که: «این، اصلِ وحدت وجود است که صوفیه به آن قائل هستند ولی حضرت به بیانی گفته است که موجب اشمئزاز طبع نمی شود.» (شرح اصول کافی ملاصالح مازندارنی، ج 3 ص 82)
یا آن بیانی که در دعای افتتاح آمده: الذی بَعُد فلا یُری و قَرُب فشهد النّجوی.
انصافا تکلیفی سنگین ومعرفتی طاقت سوز و سهمگین است که انسان را متحیر و سرگردان و فضایی غریب و بهت آوری را ایجاد می کند.
شاید از این جهت است که امام سجاد ع به نقل صحیفه سجادیة می فرماید:
… و حارت فی کبریاءه لطایف الاوهام دعای 32 صحیفه.

ونیز بیان منسوب به امیر المؤمنین ع : … وحار فی ملکوته عمیقات التفکیر.
الكافي (ط – الإسلامية)، ج‏1، ص: 134
عقل و فکر های مو شکاف و دقیق و عمیق، در درک و فهم حقیقت و باطن و چگونگی هستی او، حیران و واله و سرگردان اند.
در دعاهای هر روز ماه رجب در مفاتیح نیز آمده:
يَا مَنْ حَارَتْ فِي كِبْرِيَاءِ هَيْبَتِهِ دَقَائِقُ لَطَائِف الْأَوْهَامِ وَ انْحَسَرَتْ دُونَ إِدْرَاكِ عَظَمَتِهِ خَطَائِفُ أَبْصَارِ الْأَنَام‏
اى آنكه در بزرگى و هيبتش عقول و اوهام عالى متحير است و دیده صاحب نظران ازکم ترین مرحلة ادراک عظمتش عاجز و درمانده است.
به قول مرحوم استاد حسن زاده آملی:
الهى حاصل كار و كوششم اين شده است كه از غفلت بدرآمده‌ام و در حيرت افتاده‌ام.
شرح المنظومة (تعلیقات حسن زاده)، جلد: ۴، صفحه: ۲۳۱

اشعار زیبای منسوب به ابن ابی الحدید در حاشیه شرح باب حادی عشر نیز قابل دقت و توجه است:
فيك‏ يا اعجوبة الكون غدا الفكر كليلا انت حيرت ذوى اللّب و بلبلت العقولا
كلما قدم فكرى فيك شبرا فرّ ميلا ناكصا يخبط فى عمياء لا يهدى سبيلا
شرح كشف المراد ؛ ص13
محمدى، على، شرح كشف المراد، 1جلد، انديشه مولانا – ايران – تهران، چاپ: 1، 1390 ه.ش
(کتاب تجرید الاعتقاد از محقق طوسی، خواجه نصیر الدین است
کتاب کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد از علامه حلی است
کتاب شرح کشف المراد از محمدی است. اشعار ابن ابی الحدید را محمدی در شرح کشف المراد آورده )
در شناخت تو ای اعجوبة هستی پای فکر و اندیشه لنگ و نا توان است تو صاحبان خرد را به حیرت و عقول عاقلان عالم را متزلزل و نا آرام نموده ای. هر گاه فکر من برای شناخت تو با احتیاط یک وجب به پیش می آید مجبور می شود یک میل به عقب فرارکند در تاریکی و نا بینایی ها فرو رفته راه به جایی نمی برد.
از سوی دیگر و به مقتضای آن وحدت و امتزاج – البته به معنای درست و قابل پذیرشش – تمام هستی از آدمی زاده و دام و دَد و مَلَک و فَلَک و همه اشیاء عالم، جلوگاه و مظاهر اسماء و صفات حضرت حق اند. او، جلّ و عَلا در همه چیز، تجلی حقیقی و وجودی نه مجازی، تخیلی و توهمی، دارد. تمام موجودات حتی ناچیز ترین آنها و تمام انسان ها حتی بدترین آنها جَلَوات و مظاهر اوی اند. به قول شیخ شیراز سعدی :
به جهان خُرّم ازآنم که جهان خُرّم ازاوست عاشقم برهمه عالم که همه عالم از اوست
این نگاه و این هستی شناسی و جهان بینی، فضای متفاوتی را برای انسان ایجاد می کند که با آنچه ما می اندیشیم و در جمع و جامعه خود می یابیم فاصله بسیار دارد.
شاید روحیه نرم و سِلم و منعطف و هدایتگرانه انبیاء و امامان و همه اولیاء الهی علیهم صلوات الله، ناشی از این جهان بینی است وگرنه کسی مانند علی بن ابیطالب علیه السلام چطور عُمری با غاصبان خلافت و قاتلان همسرش وبلکه بنیان گذاران بزرگ ترین انحراف تاریخ اسلام زندگی کند و دوام بیاورد و 25 سال استخوان در گلو و خار در چشم زنده بماند و در مواردی با آنها همکاری کند و درنمازها واجتماعات آنان شرکت نماید. دست به شمشیر نبرد و اقدامی تند و خشونت آمیزنداشته باشد و حتی در برابر ظاهرا اعتراض زهرای مرضیه سلام الله علیها – اگر روایت و نقل ابن شهر آشوب را درست بدانیم – : … يَا ابْنَ أَبِي طَالِبٍ اشْتَمَلْتَ‏ شِمْلَةَ الْجَنِينِ وَ قَعَدْتَ حُجْرَةَ الظَّنِينِ نَقَضْتَ قَادِمَةَ الْأَجْدَلِ فَخَانَتْكَ رِيشُ الْأَعْزَلِ… مناقب آل أبي طالب عليهم السلام (لابن شهرآشوب) / ج‏2 / 208
پسر ابو طالب تا کی دست ها را به زانو بسته ای و چون تهمت زدگان در گوشه خانه نشسته ای مگر تو نه همان سالار سر پنجه ای چرا امروز در چنگ اینان رنجه ای… زهرا س را آرام می کند و می فرماید: … من از روی سستی در خانه ننشستم و آنچه توانستم بدرستی به کار بستم … به خدا واگذار. زهرا س پاسخ داد به خدا واگذاشتم (زندگانی فاطمه زهرا س، سید جعفر شهیدی، ص 142)
در منابعی که این گفتگو را نقل کرده اند یعنی مناقب ابن شهرآشوب، احتجاج طبرسی، بحار الانوار و… ازاین مطلب معروف بین متدینان، ذکری نشده که امیر المؤمنین علیه السلام بعد از عتاب فاطمه زهرا سلام الله علیها آماده می شده که شمشیر بر دارد و برای احقاق حق برود و در همان حال صدای اذان و شهادت به رسالت پیامبر ص بلند شده و حضرت رو کرده به زهرا س که اگر می خواهی این اسم در آینده و درمأذنه ها، بماند باید صبر و تحمل کنی و حضرت متقاعد شده که صبر کند. نمی دانم از کجا بر سر زبانها افتاده.
مرحوم آقای دکتر شهیدی در منبع پیش گفته، تردید جدی دارد که چنین گفتگویی بین آن دو معصوم رخ داده باشد و با این جمله از بحث در می گذرد: حقیقت را خدا می داند.
البته آنان که پذیرفته اند، تأویل و توجیهاتی ذکر کرده اند. از جمله اختلاف نظر آن دو معصوم را نظیر اختلافی که بین دو پیامبر الهی موسی ع و هارون ع رخ داده دانسته اند:
قالَ يَا بْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي‏ وَ لا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (طه 94)
موسى ع با شدت و عصبانيت هر چه تمامتر سخنان عتاب آمیزی را با برادرش هارون میگفت و بر او فرياد می‏زد، در حالى كه ريش و سر او را گرفته بود و میكشيد.
هارون براى اين كه او را بر سر لطف آورد، و از التهاب او بكاهد گفت: اى فرزند مادرم! [اى برادرم‏] ريش و سر مرا مگير، من (فكر كردم كه اگر به مبارزه برخيزم و درگيرى پيدا كنم تفرقه شديدى در ميان بنى اسرائيل مى‏افتد، و از اين) ترسيدم (به هنگام باز گشت) بگويى تو ميان بنى اسرائيل تفرقه افكندى و سفارش مرا (در غياب من) به كار نبستى‏.
از جمله از برخی اساتید نقل شده که عتاب و اعتراضی از جانب زهرا س نبوده بلکه پرسش و سؤالی بوده نظیر آنچه فرشتگان معصوم الهی در جریان خلقت انسان به خدای متعال گفته اند:
وَ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَليفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فيها مَنْ يُفْسِدُ فيها وَ يَسْفِكُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ (30بقره)
زمانى كه پروردگارت به فرشتگان فرمود: من در زمين جانشينى قرار مى‏دهم فرشتگان گفتند: خداوندا آيا كسى را در زمين قرار مى‏دهى كه در آن فساد و خونريزى نمايد و حال آنكه ما تسبيح و حمد تو را به جا مى‏آوريم، خداوند متعال به آنان فرمود من مى‏دانم چيزهايى را كه شما نمى‏دانيد.
شاید بتوان این وجه و توجیه را نیز مطرح کرد که عصمت معصومان دارای مراتب و درجاتی است هر چه درجه عصمت بالاتر، عمق معرفت و سعة وجودی بیشتر بوده. درجه عصمت علی ع بالاتر از زهرای مرضیه س بوده و طبعا تکالیف سنگین تر ی داشته و افق های بیشترو بالاتری را مشاهده می کرده. اصولا نگاه پیشوایان معصوم به ویژه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم وامیرالمؤمنین علیه السلام به دنیا و مجموعه هستی از جمله انسانها اعم از خوب و بد با نگاه ما و دیگرانسانها تفاوت دارد که ناشی از نوع جهان بینی و خدا شناسی و هستی شناسی آنها ست. نوع تعامل رسول الله ص با خلیفه اول و دوم و ازدواج و زندگی با دختران آنان و تعامل علی ع با خلفا و کسانی که شاید قاتل فاطمه زهرا س به شمار می رفتند و رفت و آمد با آنان و مشورت دادن به آنها و سعی و کوشش برای حفظ جان خلیفه سوم و… ظاهرا فراتر از آن بود که حمل بر اضطرار و ناچاری وحفظ وحدت در برابر دشمن مشترک و حفظ اصل و اساس اسلام و … شود. عالم را و دوست و دشمن را به گونه ای متفاوت از ما می دیده اند. دراین رابطه آیه شریفه:
لَقَد جاءَكُم رَسولٌ مِن أَنفُسِكُم عَزيزٌ عَلَيهِ ما عَنِتُّم حَريصٌ عَلَيكُم بِالمُؤمِنينَ رَءوفٌ رَحيمٌ
سوره مبارکه التوبة آیه ۱۲۸
قابل تأمل است
این دو جمله‌ی اوّل آیه مربوط به همه‌ی آحاد بشر است؛ کما اینکه در آیه‌ی دیگر هم میگوید: یـاَیـُّهَا النّاسُ اِنّی رَسولُ اللهِ اِلَیکُم جمیعًا اعراف- 158. همه‌ی بشر مخاطب پیامبر اکرم اند. این دو جمله، دو جمله‌ی خیلی مهمّی است: عَزیزٌ عَلَیهِ ما عَنِتُّم؛ رنج شما آحاد بشر بر پیامبر گران می‌آید و او از رنج شما رنج میبرد برای او رنجهای شما دردآور است، سخت است؛ شما که رنج میکشید، پیغمبر از رنج شما رنج میبرد. بعدی «حَریصٌ عَلَیکُم»؛ دلسوز شما است، مشتاق شما است، علاقه‌مند به سرنوشت شما است؛ این خطاب به همه‌ی آحاد بشر است.
خانه امن قرار دادن خانه ابوسفیان در فتح مکه علی رغم آزار هایی که از جانب او متوجه رسول الله ص و مسلمین شده بود، عفو عمومی مردم مکه و رفتار کریمانه و بزرگوارانه با آنان.
بر خورد امام حسین ع با حر و لشکریان تشنه و خسته او و سیراب نمودن خودشان و اسب هاشان مخصوصا بر خورد مشفقانه حضرت باعلي بن الطعان المحاربي از یاران و لشکریان حر.
خود او چنین نقل می کند: كنت مع الحر يومئذ فجئت في آخر من جاء من أصحابه، فلما رأى الحسين عليه السلام ما بي وبفرسي من العطش قال: ” أنخ الراوية ” والراوية عندي السقاء، ثم قال:
” يا ابن أخي أنخ الجمل ” فأنخته فقال: ” اشرب ” فجعلت كلما شربت سال الماء من السقاء، فقال الحسين عليه السلام: ” اخنث السقاء ” أي اعطفه، فلم أدر كيف أفعل، فقام فخنثه فشربت وسقيت فرسي. ( الإرشاد – الشيخ المفيد – ج ٢ – الصفحة ٧٨)
علی بن طعان محاربی می گوید: هنگامی که لشکر حرّ بن ریاحی با امام حسین علیه السلام ملاقات کرد، من آخرین نفری بودم که از سپاه حر به منزل «ذو حسم» رسیدم. امام حسین علیه السلام چون تشنگی من و اسبم را مشاهده کرد به من فرمود
انِخِ الرَّاویةَ. راویه را بخوابان چون ما به مشک، راویه می گفتیم. منظور امام را نفهمیدم. حضرت دوباره فرمود یابْنَ اخی انِخِ الْجَمَل. برادر زاده آن شتری که مشک آب روی اوست بخوابان چون شتر را خواباندم، فرمود: از آب آن بنوش من خواستم آب بنوشم، امّا بر اثر خستگی نتوانستم. امام حسین علیه السلام برخاست و از آن مشک، من و اسبم را با دست خود سیراب کرد.
برخوردبا مهر و شفقت حضرت با کسانی که قاتل او و فرزندان و اصحابش و اسیر کنندگان اهل بیت او شدند.
توجه به سبک و سیره امامان معصوم علیهم السلام در برابر خلفاء اموی و مروانی و عباسی و مقایسه آن با شیوه و راه و روش امام زادگان انقلابی مانند زید بن علی بن حسین ع ، یحیی بن زید، حسین بن علی صاحب فخ، محمد بن عبد الله نفس زکیه و …که قیام بعضی از آنان مورد تأیید اجمالی امامان معصوم ع نیز بود اما خود امامان معصوم ع دست به قیام مسلحانه و مبارزه شدید رویاروی با خلفای رقیب نزدند و تمرکز شان روی کارهای فرهنگی و انسان سازی و اخلاق و معنویت بود.
این سیرة و شیوة و سبک و سیاق برخورد های آنان با دوست و دشمن، ناشی از نوع جهان بینی، خداشناسی وهستی شناسی آنان است نه اضطرار و تقیه یا نوعی تصنع برای صرفا حفظ وحدت و در محذور اخلاقی قرار دادن و جذب آنان.